Waarom de Europese grondwet nodig is wordt pijnlijk duidelijk rond het voorstel om alle verkeersgegevens - ‘digitale sporen’ die iedere internet- en telefoongebruiker achterlaat, bij het bezoeken van websites, het versturen van e-mail, of het bellen met vaste of mobiele telefoons - van alle EU burgers jarenlang verplicht te bewaren. De Europese justitieministers willen vergaand ingrijpen in de levens van alle burgers, misbruiken daar Europa voor en laten de aanbieders van Internet en telefoondiensten voor de kosten opdraaien. Zowel het Europees parlement als de nationale parlementen worden vakkundig buiten spel gezet.
Het Europees Parlement besloot in 2002 dat deze gegevens strikt vertrouwelijk zijn en niet mogen worden bewaard. In dit besluit werd wèl gesteld dat lidstaten hierop een uitzondering kunnen maken voor activiteiten waar het Europees Parlement niets over te zeggen heeft, zoals staatsveiligheid en de bestrijding van terrorisme. Dit betekent dat lidstaten van de Europese Unie af kunnen wijken van dit verbod, maar wel binnen de kaders van hun eigen rechtsstaat en democratie. Ze moeten hierover dus in debat met de nationale parlementen.
Wat ministers nationaal niet voor elkaar krijgen, valt altijd nog Europees te proberen. Door gebruik te maken van het ‘democratisch gat’. Een mislukt voorstel kan alsnog een wet worden, als de ministers het met elkaar op een akkoordje gooien. Het Europees Parlement mag dan vrijblijvend advies geven, en nadat de ministers dit vakkundig naast zich hebben neergelegd kunnen ook nationale parlementen het niet meer beïnvloeden. Slimme strategie.
Het lijkt niet toevallig dat de ministers juist nu zo veel vaart zetten achter de besluitvorming. Want als de nieuwe grondwet eenmaal in werking is getreden, wordt dit soort ondemocratische achterkamertjespolitiek vrijwel onmogelijk.
Het is de enige verklaring die enig hout snijdt. Want geen van de Europese overheden of opsporingsdiensten heeft ooit aangetoond waarom de bewaarplicht noodzakelijk is. In Nederland is slechts één onderzoek gedaan naar de behoefte van de politie aan toegang tot verkeersgegevens, namelijk door de politie Rotterdam Rijnmond. De uitkomsten van dit onderzoek zijn door de regering geheim gehouden. Op basis van de Wet Openbaarheid Bestuur is dit rapport alsnog geopenbaard, door digitale burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom. De belangrijkste conclusies van het rapport komen er op neer dat een bewaarplicht nauwelijks waarde toevoegt aan de huidige mogelijkheden van opsporingsdiensten.
In het huidige politieke klimaat zullen er mensen zijn die denken ‘baat het niet, het schaadt ook niet’! Zolang maatregelen het kopje ‘terrorismebestrijding’ meekrijgen zijn we immers bereid om, vaak ook zonder deugdelijke controle, akkoord te gaan met inperkingen van onze burgerlijke vrijheden. Als het moet, dan moet het. Zeker. Maar bij deze richtlijn kun je niet alleen twijfelen aan de baten. Het is maar zeer de vraag of het niet zal schaden. De ultieme beveiliging op het Internet bestaat immers niet. Je kunt je van alles voorstellen bij de risico´s van een ´gekraakte database´ met zulke privacygevoelige gegevens als verkeersgegevens van ons internetgebruik en belgedrag.
Een ander bezwaar is dat het kunnen beschikken over bedoelde databestanden onze overheden in staat stelt om aan ‘profiling’ te doen. De Verenigde Staten doen dit al. Op de bewaarde gegevens worden computerprogramma’s losgelaten die profielen van mensen maken. Op basis van deze profielen kunnen mensen als ’mogelijk verdacht’ worden aangemerkt. De gevolgen hiervan voor onschuldige burgers zijn niet te overzien. Denk bijvoorbeeld aan de discussie die de regering heeft gestart over beroepsverboden. Je moet er toch niet aan denken dat dat je overkomt puur vanwege het feit dat de computer zegt dat je via het Internet een boek over scheikunde hebt gekocht, vuurwerkpakketten voor oud en nieuw hebt besteld over de telefoon en je beste vriend met wie je dagelijks sms’t toevallig Hasan heet.
In het huidige voorstel draaien de providers zelf op voor de kosten van de opslag van verkeersgegevens. Met andere woorden: hoe meer diensten een provider aanbiedt, hoe hoger de kosten die een provider moet maken. Hoe hoger de mate van dienstverlening, hoe hoger de kosten die de provider zal moeten doorrekenen aan de klant. Met alle gevolgen van dien voor de concurrentiepositie van providers en de positie van consumenten.
Niemand zal ontkennen dat informatievergaring en -uitwisseling van essentieel belang is om in de toekomst aanslagen als die in Madrid te voorkomen. Echter, we moeten het hoofd koel houden en te allen tijde een balans vinden tussen het bewerkstelligen van veiligheid enerzijds en het beschermen van vrijheden en privacy anderzijds. We moeten blijven hechten aan het beginsel dat gegevens alleen kunnen worden verzameld en opgevraagd als iemand verdacht is. Ons rechtsbeginsel is nog altijd dat je verdacht moet zijn om je privacy kwijt te raken, niet andersom.
Beschikbaarheid van informatie is belangrijk, maar de voorgestelde Europese bewaarplicht schiet zijn doel voorbij. Zijn er alternatieven? Jazeker!
Een alternatief is de zogenaamde quick freeze approach, waar in de VS gebruik van wordt gemaakt. De politie kan een provider in het kader van een onderzoek verzoeken gegevens te bewaren. Vanaf dat moment dienen zij desbetreffende gegevens te bewaren. Dit verzoek is bindend gedurende 90 dagen en kan eenmaal worden verlengd. Gedurende deze periode kan bewijs worden verzameld en kan men, na hiertoe een rechterlijke beslissing te hebben ontvangen, toegang krijgen tot de gegevens. De Article 29 Working Party (experts persoongegevens) heeft onderzoek gedaan naar de ervaringen met deze werkwijze en er is gebleken dat betrokken partijen hier zeer over waren te spreken. De Article 29 Working Party is voornemens voor te stellen bij de Europese instellingen deze aanpak te introduceren in de EU. Wellicht een initiatief dat het steunen waard is!
Komt u misschien argumenten te kort voor de ‘Europese Grondwet’? Laat het gerommel rond deze bewaarplicht er dan een zijn. Het nieuwe verdrag leidt niet overal tot meer ‘Brussels beleid’. Wel tot een democratische behandeling van regels die in Brussel gemaakt worden door regeringen die niet kunnen worden gecontroleerd. Die zelfs in het ‘geheim’ vergaderen. Nog een argument nodig? Ook hieraan maakt het verdrag een eind. Als de grondwet aangenomen wordt, zijn deze vergaderingen openbaar.
Nebahat Albayrak Tweede-Kamerlid (PvdA)
Edith Mastenbroek Europarlementariër (PvdA)
Download als Acrobat PDF
